اگر از خودت می‌پرسی «چه مهارتی یاد بگیرم که بتوانم وارد بازار کار شوم؟»، احتمالاً از نقطه اشتباهی شروع کرده‌ای قبل از انتخاب یک مهارت باید یک قدم به عقب برگردی و از خودت بپرسی: قرار است این مهارت من را برای انجام چه کاری آماده کند؟ یکی از اشتباهات رایج این است که افراد نام یک ابزار یا حوزه را با نام یک شغل اشتباه می‌گیرند. تصور می‌کنند اگر یک ابزار محبوب را یاد بگیرند، بازار کار هم جایگاه مناسبی برایشان فراهم خواهد کرد.
اما بازار کار برای ابزارها پول نمی‌دهد؛ بازار برای انجام یک مسئولیت و حل یک مسئله ارزش قائل می‌شود.
یک مجموعه به دنبال فردی نیست که فقط چند ابزار را بشناسد؛ بلکه به دنبال کسی است که بتواند با استفاده از آن ابزارها، نتیجه‌ای موردنیاز ایجاد کند. به همین دلیل ممکن است دو نفر ابزارهای مشابهی یاد گرفته باشند، اما مسیر شغلی، توانایی‌ها و فرصت‌های کاملاً متفاوتی داشته باشند. تفاوت اصلی فقط در میزان دانستن ابزار نیست؛ بلکه در مقصدی است که برای استفاده از آن ابزار انتخاب کرده‌اند.
۳ باور غلط که باعث انتخاب اشتباه مهارت می‌شوند
قبل از اینکه درباره انتخاب مسیر درست صحبت کنیم، باید سه باور رایج را کنار بگذاریم.
شاید بارها با عنوان‌هایی مانند «پردرآمدترین مهارت‌های سال»، «بهترین مهارت برای مهاجرت» یا «مهارتی که سریع تو را به درآمد می‌رساند» مواجه شده باشی. این عنوان‌ها یک تصور اشتباه ایجاد می‌کنند: اینکه درآمد داخل خود مهارت پنهان شده است. اما هیچ مهارتی به‌تنهایی پردرآمد نیست. درآمد به مجموعه‌ای از عوامل بستگی دارد؛ از جمله:
- توانایی حل مسئله
- سطح تخصص
- کیفیت عملکرد
- نوع بازار
- میزان تقاضا
- تجربه
- شرایط فردی
- نحوه استفاده از مهارت
ممکن است یک نفر از یک مهارت درآمد بالایی داشته باشد و فرد دیگری با همان مهارت حتی نتواند اولین فرصت شغلی خود را پیدا کند. بنابراین انتخاب مهارت فقط بر اساس شنیدن «درآمد بالای آن» تصمیم کاملی نیست. قبل از انتخاب باید بدانـی: این مهارت در چه نقشی استفاده می‌شود؟ آن نقش چه مسئولیتی دارد؟ و آیا با شرایط من هماهنگ است؟ اگر فقط به دنبال مهارت پردرآمد باشی، هر بار که نام یک مهارت جدید و جذاب را بشنوی، ممکن است به انتخاب قبلی خودت شک کنی. در نتیجه به جای عمیق شدن در یک مسیر، دائماً مسیرت را تغییر می‌دهی.
۲. مهارت همان شغل است
وقتی کسی می‌گوید: می‌خواهم پایتون کار شوم یا می‌خواهم اکسل یاد بگیرم هنوز درباره شغل خودش تصمیم نگرفته است؛ فقط یک ابزار را نام برده است. برای ساختن یک مسیر شغلی باید تفاوت میان حوزه، شغل، مهارت و ابزار را بشناسی.
- حوزه: یک فضای گسترده مانند فناوری اطلاعات، داده، طراحی یا بازاریابی
- شغل: نقش مشخصی که فرد در آن مسئولیت‌هایی را بر عهده می‌گیرد
- مهارت: توانایی انجام بخشی از مسئولیت‌های آن نقش
- ابزار: وسیله‌ای که برای انجام کار استفاده می‌شود
برای مثال، تحلیل داده یک مسیر شغلی است، تحلیلگر داده یک نقش شغلی است، پاک‌سازی داده و تحلیل اطلاعات بخشی از مهارت‌های موردنیاز این نقش هستند و اکسل یا سایر ابزارهای تحلیلی می‌توانند وسیله انجام کار باشند. اگر این چهار مفهوم را با یکدیگر اشتباه بگیری، مسیر یادگیری تو یا بیش از اندازه گسترده می‌شود یا به یک ابزار محدود باقی می‌ماند. در حالت اول تلاش می‌کنی همه‌چیز را یاد بگیری. در حالت دوم تصور می‌کنی با یادگیری یک ابزار، برای ورود به یک شغل آماده شده‌ای. انتخاب مقصد شغلی کمک می‌کند بفهمی هر ابزار دقیقاً کجای مسیر قرار دارد و چرا باید آن را یاد بگیری.
۳. فقط کافی است علاقه واقعی خودم را پیدا کنم
علاقه در انتخاب مسیر اهمیت دارد، اما علاقه به‌تنهایی برای ساختن یک تصمیم شغلی کافی نیست. ممکن است به حوزه‌ای علاقه داشته باشی که رسیدن به سطح موردنظر در آن به زمان زیادی نیاز داشته باشد؛ در حالی که شرایط فعلی تو ایجاب می‌کند سریع‌تر وارد بازار کار شوی. یا ممکن است یک مسیر برایت جذاب باشد، اما با زمان، توان مالی، سبک زندگی یا نوع محیط کاری موردنظرت هماهنگ نباشد. حتی ممکن است از دور به یک شغل علاقه‌مند باشی، اما وقتی فعالیت‌های روزمره آن را بشناسی، متوجه شوی که فقط نتیجه ظاهری آن برایت جذاب بوده، نه کاری که باید هر روز انجام دهی. تصمیم حرفه‌ای در نقطه تعادل میان علاقه، زمان، شرایط شخصی، توانایی‌ها و واقعیت بازار شکل می‌گیرد. گاهی بهترین انتخاب، جذاب‌ترین گزینه نیست؛ بلکه گزینه‌ای است که بتوانی با شرایط امروز خود آن را شروع کنی، ادامه بدهی و به نتیجه برسانی.
مدل درست انتخاب مسیر: اول مقصد، بعد مهارت
در برابر این سه باور غلط، به یک مدل ساده نیاز داریم: مقصد ← مهارت
در این مدل ابتدا مشخص می‌کنی می‌خواهی برای چه نقش شغلی آماده شوی. سپس بررسی می‌کنی فردی که در آن نقش فعالیت می‌کند، چه مسئله‌ای را برای چه فرد یا مجموعه‌ای حل می‌کند. بعد از آن، مهارت‌های موردنیاز آن نقش را پیدا می‌کنی. با این ترتیب، مهارت‌ها دیگر یک فهرست پراکنده نیستند؛ بلکه به اجزای یک مسیر تبدیل می‌شوند. هر مهارت دلیلی برای یادگیری پیدا می‌کند و تو می‌فهمی:
- کدام مهارت ضروری است.
- کدام مهارت اهمیت کمتری دارد.
- کدام مهارت فعلاً ارتباطی با مقصد تو ندارد.
مقصد شغلی باید انتخاب‌های تو را محدود کند
مقصد شغلی باید آن‌قدر روشن باشد که انتخاب‌های بعدی را محدود کند. اگر بگویی: می‌خواهم وارد حوزه فناوری شوم. هنوز انتخاب‌های بسیار زیادی پیش روی تو قرار دارد. حتی اگر بگویی: می‌خواهم وارد حوزه داده شوم باز هم مسیرهای زیادی وجود دارد اما وقتی می‌گویی: می‌خواهم برای نقش تحلیلگر داده آماده شوم تا بتوانم اطلاعات یک کسب‌وکار را بررسی کنم و به تصمیم‌گیری بهتر آن کمک کنم
جهت حرکت بسیار روشن‌تر می‌شود. حالا می‌توانی دقیق‌تر درباره توانایی‌ها و مهارت‌های موردنیاز فکر کنی. البته مقصد روشن قرار نیست تمام آینده تو را برای همیشه تعیین کند. هدف مقصد این است که قدم بعدی تو را از ابهام خارج کند.
لازم نیست شغل تمام عمرت را همین امروز انتخاب کنی
یکی از دلایل به تعویق انداختن انتخاب مسیر این است که تصور می‌کنیم باید از همان ابتدا یک تصمیم کامل و همیشگی بگیریم. اما چنین چیزی ضروری نیست. لازم نیست امروز شغل تمام عمرت را انتخاب کنی؛ فقط باید یک مقصد موقت و قابل بررسی داشته باشی. مقصد موقت یعنی نقشی که با اطلاعات و شرایط فعلی تو منطقی به نظر می‌رسد و برای یک بازه مشخص، جهت حرکتت را تعیین می‌کند. اگر بعداً با اطلاعات جدید متوجه شدی که باید مسیرت را اصلاح کنی، این تغییر نشانه شکست نیست؛ بلکه نتیجه شناخت بهتر است. تفاوت مهمی میان تغییر آگاهانه مسیر و سرگردانی وجود دارد. در تغییر آگاهانه، به دلیل مشخص و بر اساس اطلاعات تازه تصمیم خودت را اصلاح می‌کنی. اما در سرگردانی، با دیدن هر گزینه جدید، جهت حرکتت را تغییر می‌دهی. مقصد موقت جلوی این پراکندگی را می‌گیرد و اجازه می‌دهد یک مسیر را به اندازه کافی جدی بررسی کنی.
شناسنامه مقصد شغلی؛ مقصدت را دقیق تعریف کن
برای روشن کردن مقصد شغلی، می‌توانی برای آن یک «شناسنامه» بسازی. شناسنامه مقصد شغلی باید مشخص کند:
- چه نتیجه‌ای می‌خواهی؟
- برای چه نقشی آماده می‌شوی؟
- در چه نوع بازاری می‌خواهی فعالیت کنی؟
- چه بازه زمانی در اختیار داری؟
- چه محدودیت‌هایی داری؟
- چرا این مقصد را انتخاب کرده‌ای؟
۱. نتیجه‌ای که می‌خواهی به آن برسی
اول باید مشخص کنی از این مسیر چه می‌خواهی. آیا هدف اصلی تو استخدام و رسیدن به درآمد پایدار است؟ آیا می‌خواهی به‌صورت مستقل فعالیت کنی؟ آیا قصد تغییر موقعیت شغلی فعلی خود را داری؟ یا می‌خواهی در همان محیط کاری مسئولیت تخصصی‌تری به دست بیاوری؟ ممکن است این اهداف به مهارت‌های مشابهی نیاز داشته باشند، اما مسیر رسیدن به آنها یکسان نیست.
۲. نقش شغلی موردنظر
به جای نام بردن از یک حوزه گسترده، یک عنوان مشخص‌تر انتخاب کن. اگر می‌گویی: به داده علاقه دارم یک مرحله پایین‌تر برو و بپرس در کدام نقش مرتبط با داده؟ اگر می‌گویی: می‌خواهم طراحی یاد بگیرم بپرس برای انجام چه نوع طراحی و حل چه مسئله‌ای؟ اگر هنوز نمی‌توانی یک عنوان دقیق انتخاب کنی، چند گزینه نزدیک را بنویس؛ اما در نهایت یکی از آنها را به‌عنوان فرضیه فعلی خود انتخاب کن.
۳. نوع بازار کاری
حالا مشخص کن قصد داری توانایی خود را در چه محیطی به کار بگیری. مثلاً
- شرکت
- فعالیت مستقل
- همکاری دورکار
- رشد در سازمان فعلی
در این مرحله لازم نیست درباره انتخابت حکم قطعی صادر کنی؛ فقط باید تصویر واقعی‌تری از مقصد داشته باشی.
۴. بازه زمانی
مقصدی که هیچ زمان مشخصی ندارد، به یک آرزوی مبهم تبدیل می‌شود. لازم نیست آینده را با دقت کامل پیش‌بینی کنی، اما باید یک بازه اولیه داشته باشی. مثلا : می‌خواهم در بازه یک‌ساله برای ورود به یک جایگاه شغلی مرتبط با تحلیل داده آماده شوم. بازه زمانی کمک می‌کند میان مسیری که امروز امکان دنبال کردنش را داری و مسیری که به زمان بسیار بیشتری نیاز دارد، تفاوت قائل شوی.
۵. محدودیت‌ها و شرایط شخصی
این بخش را دست‌کم نگیر. از خودت بپرس:
- چند ساعت در هفته می‌توانم برای این مسیر زمان بگذارم؟
- چه مسئولیت‌هایی در زندگی دارم؟
- تا چه مدت می‌توانم بدون درآمد جدید ادامه بدهم؟
- چه نوع محیط کاری برای من مناسب‌تر است؟
- چه منابعی در اختیار دارم؟
نادیده گرفتن محدودیت‌ها باعث حذف آنها نمی‌شود؛ فقط باعث می‌شود برنامه‌ای بسازی که در زندگی واقعی قابل اجرا نیست. مقصد خوب فقط روی کاغذ جذاب نیست؛ باید با واقعیت زندگی تو نیز هماهنگ باشد.
۶. دلیل انتخاب مقصد
در نهایت باید بتوانی توضیح بدهی چرا این مقصد در شرایط فعلی برای تو مناسب‌تر از گزینه‌های دیگر است. این دلیل می‌تواند ترکیبی از موارد زیر باشد: علاقه + توانایی + زمان + امکان رشد + شرایط شخصی + فرصت‌های قابل دسترس اگر تنها دلیل انتخابت این باشد که «درآمدش زیاد است» یا «این حوزه خیلی محبوب شده»، شناسنامه مقصد هنوز کامل نیست.
مقصد را به خرده‌مهارت‌ها تبدیل کن
بعد از نوشتن شناسنامه مقصد، نوبت به مرحله بعد می‌رسد: مقصد را به خرده‌مهارت‌ها تقسیم کن. هر نقش شغلی از مجموعه‌ای از توانایی‌های کوچک‌تر ساخته شده است. برای مثال، کسی که می‌خواهد تحلیلگر داده شود، فقط به یادگیری یک ابزار نیاز ندارد. او باید بتواند:
- داده را درک کند
- .داده را آماده و پاک‌سازی کند.
- سؤال مناسب ایجاد کند.اطلاعات را تحلیل کند.
- نتیجه را به شکل قابل فهم ارائه دهد.
- نتیجه تحلیل را به مسئله کسب‌وکار مرتبط کند.
هرکدام از این موارد یک خرده‌مهارت هستند. ابزارها در خدمت این مهارت‌ها قرار می‌گیرند؛ نه اینکه جای آنها را بگیرند.این نگاه کمک می‌کند نقاط قوت و ضعف خودت را نیز دقیق‌تر تشخیص دهی. ممکن است در کار با ابزار عملکرد خوبی داشته باشی، اما در توضیح نتیجه ضعیف باشی. یا ممکن است مفاهیم را به‌خوبی بفهمی، اما در تحلیل مسئله نیاز به تمرین بیشتری داشته باشی. وقتی مقصد به اجزای کوچک‌تر تقسیم شود، مسیر نیز از یک عنوان مبهم و ترسناک به مجموعه‌ای از توانایی‌های قابل شناخت تبدیل می‌شود.
جمله مقصد شغلی خودت را بنویس
هدف این مرحله، انتخاب قطعی و همیشگی یک شغل نیست. هدف این است که از یادگیری بدون جهت خارج شوی و یک فرضیه شغلی روشن بسازی. می‌توانی از این الگو استفاده کنی:
من می‌خواهم برای نقش [نقش شغلی] آماده شوم تا بتوانم [مسئله مشخص] را برای [فرد یا مجموعه مشخص] حل کنم.
سپس بازه زمانی، نوع بازار، محدودیت‌ها و دلیل انتخاب خودت را نیز مشخص کن. برای مثال: من می‌خواهم در بازه زمانی یک‌ساله برای ورود به نقش تحلیلگر داده آماده شوم تا بتوانم اطلاعات یک کسب‌وکار را بررسی کنم و به تصمیم‌گیری بهتر آن کمک کنم. هدف اصلی من استخدام و رسیدن به درآمد پایدار است و این مسیر را به دلیل نزدیکی به علایقم، زمان قابل قبول برای ورود و هماهنگی بیشتر با شرایط فعلی خودم انتخاب کرده‌ام.
تمرین: شناسنامه مقصد شغلی خودت را بساز
حالا یک کاغذ بردار و نام حوزه‌هایی را که به آنها فکر کرده‌ای بنویس. مقابل هر کدام مشخص کن که آن نام چیست: حوزه؟ شغل؟ مهارت؟ یا ابزار؟ اگر نامی که نوشته‌ای هنوز بیش از حد گسترده است، یک مرحله پایین‌تر برو تا به یک نقش شغلی برسی. سپس شناسنامه مقصد خودت را با این موارد کامل کن: نتیجه موردنظر → نقش شغلی → نوع بازار → بازه زمانی → محدودیت‌ها → دلیل انتخاب در پایان فقط یک مقصد موقت را نگه دار و جمله مقصد شغلی خودت را بنویس. این جمله قرار نیست ثابت کند که انتخاب تو حتماً درست است. قرار است یک فرضیه روشن برای بررسی ایجاد کند.
حالا مقصدت را با بازار واقعی بسنج
تا اینجا سؤال تو از این: چه مهارتی یاد بگیرم؟ به این تبدیل شده است: برای رسیدن به این مقصد، به چه توانایی‌هایی نیاز دارم؟ اما هنوز یک سؤال مهم باقی مانده است. آیا این مقصد واقعاً در بازار کار وجود دارد و تقاضای کافی برای آن وجود دارد؟ ممکن است مقصدی با علاقه و شرایط تو هماهنگ باشد، اما بازار واقعی برای آن تقاضای کافی نداشته باشد. حتی ممکن است مهارت‌هایی که تصور می‌کنی برای یک نقش ضروری هستند، با نیاز واقعی کارفرمایان متفاوت باشند. بنابراین قبل از اینکه این مقصد را به یک مسیر جدی تبدیل کنی، باید آن را از محدوده حدس و تصور خارج کنی و با داده‌های واقعی بازار کار مقایسه کنی. حالا که فرضیه شغلی خودت را ساخته‌ای، در مرحله بعد باید بررسی کنیم: بازار واقعاً برای این نقش و مهارت‌های موردنیاز آن چه می‌گوید؟